Περιβαλλοντικοί Μετανάστες

Περιβαλλοντικές Μεταναστεύσεις: Νομικοί ορισμοί

Οι μεταναστεύσεις χαρακτήριζαν πάντοτε την ιστορία της ανθρωπότητας. Αιτία θα μπορούσε να είναι η υποβάθμιση ή η καταστροφή του περιβάλλοντος. Ποιες είναι όμως οι νομικές συνέπειες της μετανάστευσης; Οι μετανάστες λαμβάνουν πάντα την ίδια νομική μεταχείριση; Οι περιβαλλοντικές μεταναστεύσεις έχουν νομική αναγνώριση;

Βρισκόμαστε στην εποχή των μεταναστεύσεων, ακόμα κι αν δεν είναι όλοι ελεύθεροι να μεταναστεύσουν ή δεν έχουν όλοι όσοι μεταναστεύουν το δικαίωμα να ζήσουν σε άλλη χώρα. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αναπτύχθηκε ένα σύστημα για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένου και του δικαιώματος στο άσυλο. Εδώ και καιρό, ωστόσο, γίνεται λόγος για κρίση του συστήματος ασύλου, δεδομένου ότι το δικαίωμα στο άσυλο έχει υποστεί ισχυρούς περιορισμούς. Η Ευρώπη έχει μετατραπεί σε φρούριο και παντού χτίζονται τείχη και φυσικά εμπόδια για να αποτρέψουν τους ανθρώπους από την είσοδο.

Όλοι οι μετανάστες δεν είναι το ίδιο: σε κάθε νομική κατηγορία αντιστοιχούν διαφορετικοί κανόνες για την είσοδο και την παραμονή, και, κυρίως, διαφορετικά δικαιώματα και βαθμοί προστασίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η θέση των περιβαλλοντικών μεταναστών δεν είναι σαφής. Είναι εθελούσιοι μετανάστες, οικονομικοί μετανάστες ή έχουν αναγκαστεί να μεταναστεύσουν, όπως οι πρόσφυγες; Η αύξηση του αριθμού των ατόμων που αναγκάζονται να μεταναστεύσουν για περιβαλλοντικούς λόγους μας οδηγεί να αναλογιστούμε τη νομική αναγνώριση της περιβαλλοντικής μετανάστευσης, αλλά εξακολουθεί να μην υπάρχει μια ομόφωνη θέση σχετικά με τον ορισμό της.

Ένας από τους πρώτους όρους που προσδιορίστηκαν ήταν αυτός των «περιβαλλοντικών προσφύγων». Τελευταία, ο όρος «κλιματικός πρόσφυγας» χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει ανθρώπους που έχουν εξαναγκαστεί να εγκαταλείψουν τη χώρα τους όχι λόγω γενικής μετάλλαξης του περιβάλλοντός τους, αλλά εξ’αιτίας της κλιματικής αλλαγής. Ορισμένοι διεθνείς οργανισμοί (Ύπατη Αρμοστεία του Ο.Η.Ε. για τους Πρόσφυγες, ΔΟΜ κ.ά.) επέκριναν, παρ’ ολα αυτά, τη χρήση του όρου «πρόσφυγας» στην περίπτωση των περιβαλλοντικών μεταναστεύσεων. Πράγματι, η Σύμβαση της Γενεύης του 1951 προβλέπει την αναγνώριση του καθεστώτος πρόσφυγα για όποιον/α βρίσκεται εκτός της χώρας του/της λόγω φόβου δίωξης. Στην περίπτωση των περιβαλλοντικών μεταναστών, είναι συχνά δύσκολο να μιλήσουμε για κίνδυνο δίωξης. Επιπλέον, άνθρωποι που έχουν πληγεί από φυσικές καταστροφές διασχίζουν εθελοντικά τα σύνορα της χώρας τους. Για τον λόγο αυτό, αντί του όρου «πρόσφυγας», προτιμώνται οι όροι «εκτοπισμένο άτομο», «περιβαλλοντικός πρόσφυγας» ή «περιβαλλοντικός μετανάστης».

Οι μελέτες που προωθούνται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρονται σε μετακινήσεις που προκαλούνται από περιβαλλοντικούς λόγους. Η χρήση όρων όπως «μετανάστης», «πρόσφυγας» ή «εκτοπισμένο άτομο», μπορεί να οδηγήσει σε πολύ διαφορετικές νομικές συνέπειες και στην αναγνώριση διαφορετικών τύπων δικαιωμάτων.

Τα ερωτήματα γύρω από το θέμα είναι πολλά, αλλά το βασικό ζήτημα είναι το εξής: η δημιουργία «νομικής κατηγορίας». Αυτό σημαίνει να επιτευχθεί συμφωνία γύρω από τους ορισμούς, και κατ’ επέκταση τα αίτια και τις επιπτώσεις, και να αποφασιστεί ποιος να προστατευθεί και ποιος να αποκλειστεί, ποιον να γίνει αποδεκτός και ποιος να απορριφθεί. Σημαίνει αναγνώριση ενός υφιστάμενου φαινομένου και εξεύρεση νομοθετικών λύσεων.

ASGI Associazione per gli Studi Giuridici sull’Immigrazione

Περιβαλλοντικοί μετανάστες: Νομική προστασία

Επί του παρόντος, όποιος μεταναστεύει για περιβαλλοντικούς λόγους κινδυνεύει να παραμείνει χωρίς νομική προστασία. Όποιος βρίσκεται εκτός της χώρας του κινδυνεύει να θεωρηθεί παράτυπος μετανάστης, με κίνδυνο να υποστεί περαιτέρω βία και διακρίσεις.

Ορισμένα κράτη προσπάθησαν να προσδιορίσουν λύσεις, αλλά αποτελούν μεμονωμένες περιπτώσεις. Η Σουηδία και η Φινλανδία, για παράδειγμα, παρέχουν αναγνώριση ασύλου ή ανθρωπιστικής προστασίας σε όσους δεν μπορούν να επιστρέψουν στη χώρα τους εξαιτίας φυσικών καταστροφών. Το 2008, το Υπουργείο Εσωτερικών της Ιταλίας αποφάσισε να αναστείλει τα μέτρα επαναπατρισμού για τους πολίτες του Μπαγκλαντές που διέμεναν παράνομα στη χώρα, στον απόηχο της κρίσης που ακολούθησε μετά τον κυκλώνα Σιντρ. Η Ιταλία, ωστόσο, σε αντίθεση με τη Σουηδία και τη Φινλανδία, δεν χορήγησε κάποια μορφή ειδικής προστασίας, ούτε άδειες παραμονής.

Σε θεωρητικό επίπεδο, προσπαθούμε να καθορίσουμε εάν όσοι μεταναστεύουν για περιβαλλοντικούς λόγους μπορούν να προστατευθούν με χρήση των υφιστάμενων νομικών μέσων ή είναι αναγκαίο να εξευρεθούν νέα μέσα. Τα υφιστάμενα νομικά μέσα μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο όταν οι νομικές κατηγορίες, στις οποίες βασίζονται, ισχύουν και για τους περιβαλλοντικούς μετανάστες.

Για παράδειγμα, ως αποτέλεσμα της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, ορισμένα νησιωτικά κράτη του Ειρηνικού Ωκεανού μπορεί να εξαφανιστούν. Οι πολίτες των χωρών αυτών θα μπορούσαν να βρεθούν χωρίς κράτος. Στην περίπτωση αυτή, οι ίδιοι πολίτες θα μπορούσαν να θεωρηθούν ανιθαγενείς και να βρουν προστασία στη Σύμβαση για το Καθεστώς Ανιθαγενών.

Σε άλλες περιπτώσεις, η υποβάθμιση του περιβάλλοντός τους μπορεί να προκαλέσει αστάθεια ή παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή συγκρούσεις. Πρόσφατες μελέτες έδειξαν, για παράδειγμα, τις συνδέσεις μεταξύ ξηρασίας, μετανάστευσης και της σύγκρουσης στη Συρία. Στις περιπτώσεις αυτές, οι μετανάστες θα μπορούσαν να έχουν προστατευτεί όχι μόνο ως περιβαλλοντικοί μετανάστες, αλλά και λόγω των συνεπειών της περιβαλλοντικής υποβάθμισης (γενικευμένη βία, διώξεις κ.λπ.).

Πολλοί μελετητές υποστηρίζουν, αντιθέτως, ότι οι περιβαλλοντικοί μετανάστες, και κυρίως οι κλιματικοί πρόσφυγες, έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά και ανάγκες από τους υπόλοιπους αναγκαστικούς μετανάστες και ότι, για τους λόγους αυτούς, τα υφιστάμενα νομικά μέσα δεν είναι επαρκή. Έγινε αντιληπτό κατά το παρελθόν ότι το καθεστώς του πρόσφυγα δεν επαρκούσε πια και προσδιορίστηκαν έτσι νέες μορφές προστασίας, όπως η επικουρική ή η ανθρωπιστική προστασία.

Κατά τον ίδιο τρόπο, θα πρέπει σήμερα να βρούμε διαφορετικές μορφές ειδικής προστασίας για εκείνους που μεταναστεύουν για περιβαλλοντικούς λόγους. Αυτά τα νέα μέσα θα πρέπει να καθορίσουν το περιεχόμενο της αναγνωρίσιμης προστασίας και τα δικαιώματα που απορρέουν από αυτή, να παρέχουν τα κονδύλια για τη χορήγηση πραγματικής προστασίας και να ορίσουν τους παράγοντες που θα είναι υπεύθυνοι για τη διαχείρισή τους. Έχει υπογραμμιστεί σε άλλες περιπτώσεις ότι η κινητικότητα θα πρέπει να θεωρείται πόρος και όχι πρόβλημα.

Οι βιομηχανοποιημένες χώρες, που είναι οι βασικοί υπεύθυνοι για την κλιματική αλλαγή, θα πρέπει να ευνοούν και όχι να αντιτίθενται στις μεταναστεύσεις από χώρες που έχουν πληγεί περισσότερο -ή θα πληγούν στο άμεσο μέλλον- από τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Στην πραγματικότητα, η μετανάστευση αποτελεί από μόνη της μια μορφή προσαρμογής: η διευκόλυνση των μεταναστεύσεων θα μπορούσε να αυξήσει τον βαθμό προσαρμογής εν όψει της περιβαλλοντικής υποβάθμισης.

ASGI Associazione per gli Studi Giuridici sull’Immigrazione

Πώς επηρεάζει η κλιματική αλλαγή τη μετανάστευση

Πώς μπορούμε να διαχωρίσουμε τις διάφορες μορφές μετανάστευσης, που προκαλούνται από επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής;

Προσωρινή ή μόνιμη; Η προσωρινή μετανάστευση μπορεί να αποτελεί αντίδραση σε μια ξαφνική καταστροφή, όπως έναν τυφώνα, μια θύελλα ή έναν σεισμό, που προκαλεί τη μετακίνηση των ανθρώπων. Στην περίπτωση αυτή, όταν περάσει η καταστροφή, οι άνθρωποι είναι διατεθειμένοι να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους για να ανακατασκευάσουν το κατεστραμμένο περιβάλλον τους (όπως, παραδείγματος χάριν, συμβαίνει συχνά στο Μπαγκλαντές). Σε άλλες περιπτώσεις, όταν η καταστροφή είναι αργή – π.χ. πλημμύρες, ξηρασίες ή ερημοποίηση – και έχει μακροπρόθεσμη επίπτωση στο περιβάλλον, ο πληθυσμός μπορεί να μετακινηθεί μόνιμα (όπως στην περίπτωση των Φιλιππίνων).

Αναγκαστική ή εθελούσια; Για να καταλάβουμε τη διαφορά μεταξύ αναγκαστικής και εθελούσιας περιβαλλοντικής μετανάστευσης, μπορούμε να αναφέρουμε δύο περιπτώσεις. Μια φυσική καταστροφή, όπως ο Τυφώνας Χαϊγιάν στις Φιλιππίνες, που εκτόπισε 4 εκατ. άτομα, μπορεί να αναγκάσει τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, όπως μαρτυρούν άνθρωποι που έχουν μετακινηθεί εξαιτίας κλιματικών καταστροφών. Ένα ακόμη παράδειγμα θα μπορούσε να είναι η στρατηγική μακροχρόνιας προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, όπως συνέβη στην περίπτωση των Μεξικανών αγροτών που μετακινήθηκαν προς τις ΗΠΑ προς αναζήτηση εργασίας.

«Ο παππούς μου, ο πατέρας μου και εγώ δουλέψαμε σε αυτά τα χωράφια. Όμως οι καιροί άλλαξαν… Η βροχή έρχεται αργότερα πια κι έτσι παράγουμε λιγότερο. Η μόνη λύση είναι να φύγουμε, τουλάχιστον για λίγο. Κάθε χρόνο δουλεύω για 3 με 5 μήνες στο Γουαϊόμιγκ. Αυτή είναι η κύρια πηγή εισοδήματός μου». Μιγκέλ, 45, Hueyotlipan, Μεξικό

Το Πακιστάν αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα: Πέρα από τον μεγάλο αριθμό εκτοπισμών (λόγω πλημμυρών και κατολισθήσεων) και την απορρόφηση των γειτονικών προσφύγων (από το Αφγανιστάν και τη Σομαλία), το Πακιστάν έχει επίσης μακρά ιστορία εθελούσιας μετανάστευσης και η διασπορά των Πακιστανών είναι από τις μεγαλύτερες στον κόσμο.

Διέλευση των συνόρων ή εσωτερική μετανάστευση; Παρόλο που η μετακίνηση εντός των συνόρων μιας χώρας είναι συνηθέστερη όταν μιλάμε για περιβαλλοντική μετανάστευση (όπως η μετανάστευση από αγροτικές σε αστικές περιοχές στο Σαχέλ, σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής ή στην Κίνα), υπάρχουν επίσης πολλά παραδείγματα, όπως η περίπτωση των Μεξικανών αγροτών, που οι άνθρωποι διασχίζουν τα σύνορα των χωρών.

Hanna Mikes – Artemissziò Foundation

Περιβαλλοντική Μετανάστευση: Ζήτημα δικαιοσύνης

Κατά τα τελευταία χρόνια, το περιβάλλον ως αιτία μετανάστευσης βρίσκεται στο επίκεντρο των διεθνών συζητήσεων, οι οποίες περιστρέφονται γύρω από ορισμούς, δεδομένα, καταστάσεις και πολιτικές αναφορικά με τους περιβαλλοντικούς μετανάστες (δείτε επίσης:

  1. http://publications.iom.int/bookstore/f ree/MECC_Outlook.pdf
  2. http://www.refworld.org/docid/53a3d9d64.html
  3. http://www.un.org/apps/news/story.aspNewsID=48201#.VVYU6SgwNqM
  4. http://publications.iom.int/bookstore/index.phpmain_page=product_info&cPath=47&products_id=1430)

Οι αναλύσεις αυτές έχουν δείξει ότι ο περιβαλλοντικός παράγοντας αποτελεί τη βάση όλων των υπολοίπων. Αυτό γίνεται σαφές αν, για παράδειγμα, κάνουμε μια διάκριση μεταξύ των δύο βασικών κατηγοριών που περιγράφονται στα κείμενα πηγής: από τη μία πλευρά έχουμε τα ξαφνικά, απότομα περιβαλλοντικά φαινόμενα, από την άλλη, τις αργές και σταδιακές διαδικασίες.

Είναι εύκολο να εντοπιστούν στοιχεία σχετικά με το πρώτο είδος περιβαλλοντικής μετανάστευσης, όμως η δυνατότητα διενέργειας αξιόπιστων προβλέψεων είναι αρκετά περιορισμένη. Η δεύτερη κατηγορία είναι δυσκολότερο να προσδιοριστεί, διότι τα αίτιά της είναι συχνά σταδιακά και «αθόρυβα». Ωστόσο, οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στις συνθήκες διαβίωσης είναι τόσο ριζικές όσο και οι συνέπειες των φυσικών καταστροφών.

Ορισμένες περιοχές του κόσμου είναι «θερμά σημεία» κλιματικής αλλαγής, στα οποία η τρέχουσα κλιματική αλλαγή δρα ως επιταχυντής στις ήδη υπάρχουσες συνθήκες περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προέρχεται από μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στην Παγκόσμια Εφημερίδα για το Περιβάλλον, αναφορικά με την κατάσταση στις νότιες χώρες της Μεσογείου. Στις περιοχές αυτές, οι παγκόσμιες κλιματικές αλλαγές έχουν προκαλέσει ξηρασίες και άνοδο της θερμοκρασίας για δεκαετίες και οι προβλέψεις επιβεβαιώνουν την τάση αυτή. Οι αλλαγές αυτές έχουν ισχυρό αντίκτυπο στην τοπική γεωργία, συμπεριλαμβανομένης της υδροδότησης και των αρδευτικών συστημάτων, στη γονιμότητα της γης και, κατ’ επέκταση, στην παραγωγή σίτου και άλλων βασικών αγαθών, καθώς και στις ασθένειες και τα γεωργικά παράσιτα.

Ξεκινώντας από τη γεωργία και την αγροτική οικονομία, τα προβλήματα αυτά επηρεάζουν το ευρύτερο οικονομικό και κοινωνικό σύστημα. Δεδομένου ότι η παραγωγή πρωτογενών αγαθών γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη, η ζήτηση τους αυξάνεται λόγω της αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού. Οι τιμές ανεβαίνουν και εμφανίζεται έλλειψη «επισιτιστικής ασφάλειας», προκαλώντας σε πολλές περιπτώσεις έλλειψη κοινωνικής και πολιτικής σταθερότητας.

Η Αίγυπτος, για παράδειγμα, έγινε ο μεγαλύτερος εισαγωγέας σίτου στον κόσμο προκειμένου να ικανοποιήσει την εσωτερική ζήτηση σε σιτάρι: περισσότερο από το 50% των αναγκών της καλύπτεται από εισαγωγές. Το ποσοστό αυτό καθιστά τη χώρα εξαιρετικά ευάλωτη σε απότομες μεταβολές των διεθνών τιμών στα γεωργικά προϊόντα (σημ.: η ζήτηση σιτηρών αυξάνεται, δεδομένου ότι χρησιμοποιείται για την παραγωγή βιοκαυσίμων και ως ζωοτροφή) και την θέτει σε κίνδυνο αύξησης των ποσοστών φτώχειας του πληθυσμού της. Το παράδειγμα αυτό είναι χαρακτηριστικό των συνθηκών που ωθούν τους ανθρώπους να μεταναστεύσουν. Πώς μπορούμε να διακρίνουμε τους περιβαλλοντικούς παράγοντες από τους κοινωνικούς και πολιτικούς;

Η ανεύρεση στοιχείων σχετικά με αυτό το είδος μετανάστευσης είναι εξαιρετικά δύσκολη από άποψη μεθοδολογίας, δεδομένου ότι είναι δύσκολο να αξιολογηθεί αποκλειστικά η επίδραση του περιβαλλοντικού παράγοντα στην απόφαση για μετανάστευση. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια διαφορετική οπτική. Η περιβαλλοντική μετανάστευση μπορεί να θεωρηθεί μια μορφή προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, αλλά η ίδια η ύπαρξή της υποδηλώνει ένα ζήτημα κατάφωρης αδικίας: οι πρώτες είκοσι χώρες που πλήττονται περισσότερο από τις περιβαλλοντικές αναταραχές είναι υπεύθυνες για μόλις το 1% των συνολικών εκπομπών αερίων στον κόσμο, και το 99% των φυσικών καταστροφών που προκαλούνται από τις κλιματικές αλλαγές λαμβάνουν χώρα στον Παγκόσμιο Νότο.

Ο αριθμός εκείνων που αναγκάστηκαν να φύγουν λόγω των διεργασιών που συνδέονται με τις κλιματικές αλλαγές είναι σχεδόν αδύνατο να μετρηθεί. Όμως, χωρίς αμφιβολία, εκείνοι που έχουν συμβάλει περισσότερο στις εκπομπές αερίων και τις κλιματικές αλλαγές δεν είναι εκείνοι που πληρώνουν το τίμημα.

Lucia Carbonari, Irene Fisco – Cies Onlus

Project co-funded by
the European Union

This project has been funded with support from the European Commission. This publication [communication] reflects the views only of the author, and the Commission cannot be held responsible for any use which may be made of the information contained therein.

© 2014 Sameworld Project

Ο παρών ιστότοπος χρησιμοποιεί cookies ώστε να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας συναινείτε στην χρήση των cookies, όμως αν το επιθυμείτε, μπορείτε να αποχωρήσετε. Διαβάστε περισσότερα